BD000016 Verder uitbouwen, beheren en ontsluiten van provinciale erfgoedsites, betekenisvol ingebed in hun omgeving

Onze provinciale erfgoedsites zijn toegangspoorten die de Oost-Vlamingen en andere bezoekers kunnen aanzetten tot ontdekken en beleven.

Ze zijn een toegang tot kennis over archeologie, onroerend erfgoed en erfgoedzorg. We zien voor hen een taak in het prikkelen van de bezoekers om zélf verder op zoek te gaan naar het erfgoed in hun omgeving en de rol die zij zelf kunnen opnemen in het zorgen voor dat erfgoed, bijvoorbeeld door samenwerking met andere instellingen en lokale besturen. De erfgoedsites vormen daarnaast ook het startpunt voor de verkenning van de bredere regio, of desgevallend erkende parken. 

Daarom willen we verder investeren in die provinciale erfgoed- en molensites en in het ontdekken van daaraan gekoppelde bijzondere (erfgoed)verhalen. We integreren onze erfgoedsites bovendien in de omliggende omgeving, bijvoorbeeld via fiets- en wandelroutes met zowel een toeristische als educatieve meerwaarde.

Het was een druk voorjaar voor onze erfgoedsites met lancering van diverse kwalitatieve en innovatieve projecten, waaronder:

• de opening van de historische werkplaatsen in Baasrode, die nu innovatief ontsloten en toegankelijk zijn en een parel binnen Unesco Geopark Schelde Delta en Nationaal Park Scheldevallei
• de heropening van de archeologische resten op de erfgoedsite Ename, die exemplarisch zijn geconserveerd en gerestaureerd en bovendien integraal toegankelijk zijn. Dit in combinatie met de tentoonstellingen over de abdij en de kunst- en erfgoedroute After Present.
• de eerste jaarhelft van het feestjaar Mola 50 met een frisse vernieuwing van de onthaal- en documentatiezone, een reizende tentoonstelling, een prikkelende educatief project, sociale media, allerlei samenwerkingsprojecten en lezingen met andere partners, waaronder ook de andere erfgoedsites
• de succesvolle publieksinitiatieven die de expo OMG! in het Archeocentrum een nog ruimere uitstraling gaven.

We droegen bij aan een brede uitstraling van deze initiatieven door te ondersteunen en te coördineren op het vlak van communicatie, innovatie en financiën.

Op de vernieuwde erfgoedsite Ename laten we een breed publiek kennismaken met de diverse aspecten van erfgoedzorg in het erfgoeddorp Ename en ruimer Oost-Vlaanderen. We doen dit op diverse manieren: onder meer als onthaalpoort voor het Landschapspark Vlaamse Ardennen, door boeiende tentoonstellingen, lezingen en sectormomenten, deelname aan evenementen, onderzoek en de ontsluiting daarvan en de werking van het erkend onroerenderfgoeddepot.

We investeren extra in de buitenaanleg door het exemplarisch conserveren en ontsluiten van de archeologische resten, ingebed in het waardevolle omgevende erfgoedlandschap, en in samenwerking met diverse partners en beleidsdomeinen, zowel lokaal, regionaal als internationaal. 

De herinrichting van het archeopark werd binnen de voorziene termijn nagenoeg afgerond en succesvol heropend. De kwetsbare muurresten zijn geconsolideerd met innovatieve technieken zoals soft capping en de archeologische site is hierdoor integraal toegankelijk gemaakt, met het vernieuwde buitenterras van het erfgoedcentrum als ambitieus begin- en eindpunt. Daarnaast werd de tijdelijke tentoonstellingsruimte op +1 uitgerust met nieuwe multimedia-apparatuur en optimaliseerden we kleinere infrastructuur in functie van beleving (kindermeubel en shopmeubel). De herinrichting van het archeopark en de opening genoten ruime mediabelangstelling.

De site bestendigde haar rol als onthaalpoort tijdens de meest omvangrijke editie ooit van de Vlaamse Ardennendag (2.500 bezoekers) en trok ruim 800 bezoekers tijdens het heropeningsevenement (gekoppeld aan de Vlaamse Archeologiedagen).

Vanuit haar expertiserol realiseerde Ename verschillende testopstellingen bij de herinrichting van het Archeopark en monitort ze de gebruikte technieken om archeologisch muurwerk te restaureren en te beschermen. De Erfgoedsite Ename vormt daardoor een inspiratiebron voor verschillende gemeentebesturen en organisaties die gelijkaardige innovatieve projecten willen verwezenlijken (reeds werkbezoeken door o.a. gemeente Tervuren, Monumentenwacht nationaal, stad Dendermonde en stad Gent in functie van de herinrichting van de Sint-Baafsabdij).

Fase 2 van de herinrichting is officieel opgestart. Daarnaast is de opmaak van het geïntegreerd natuurbeheerplan Erfgoed en Natuur 'Enaamse Scheldemeersen' opgestart om de langetermijnvisie op de provinciale en aanpalende percelen te verankeren.

In het Archeocentrum Velzeke laten we een breed publiek kennismaken met de resultaten van archeologisch onderzoek door tentoonstellingen, evenementen, re-enactment, onderzoek, publicaties, ...

Daarnaast bouwen we het archeopark uit, ontsluiten dit publieksgericht en linken het met omliggend (erfgoed)landschap en het Landschapspark Vlaamse Ardennen. Dit doen we onder meer door het visualiseren van een Romeinse weg en kampstructuren, naast het inrichten van een evenementenzone, een ambachtenzone, een zone voor levend erfgoed en een zone voor onderzoek. Daarvoor voorzien we een archeohuis dat het verhaal vertelt ‘van sleuf tot depot’ en waar ruimte is voor de verwerking van de vondsten.

In het eerste semester organiseerde het team Archeocentrum weer tal van evenementen die jong en oud naar de provinciale erfgoedsite van Velzeke brachten:

• Tijdens de krokusvakantie was er 'Kamp Olympus' waar kinderen elke namiddag hun creativiteit, lef en teamwork konden inzetten om mythische proeven en spannende opdrachten uit te voeren. Het project was volboekt met 628 deelnemers.
• Op 29 maart was het Archeocentrum de locatie voor de feestelijke heropening van de vernieuwde Provinciebaan N46, waarbij ook het recente archeologisch onderzoek te Velzeke een belangrijke rol speelde. 525 geïnteresseerden waren aanwezig.
• De toptentoonstelling 'OMG! Op stap met Romeinse goden' werd reeds geopend in juni 2025 maar kreeg op 1 april 2026 een upgrade met de opgemerkte integratie van een unieke Romeinse bronzen buste van keizer Trajanus, een bruikleen van het Kestnermuseum Hannover. Naast de massale persbelangstelling waren er ook 245 aanwezigen bij de onthulling van het beeld in de expositie.
• Het luik Romeinse religie werd ook doorgetrokken bij het thema humor tijdens de Erfgoeddag. Met 'Goddelijk grappig' bracht het Archeoteam Velzeke de minder ernstige kant van de Romeinse religie naar boven. De 200 voorziene plaatsen waren onmiddellijk door enthousiaste fans ingenomen.
• Op de Archeologiedagen op zondag 31 mei was er een zeer geslaagde samenwerking met het Mola Molencentrum, met activiteiten waarbij archeologie, molenerfgoed en landschap centraal stonden. Het programma omvatte lezingen, depotsessies, erfgoedwandelingen, o.m. in het spoor van Jan De Lichte en een bezoek aan een lokale watermolen. Alle sessies waren volzet met 318 erfgoedfanaten.

De algemene bezoekerscijfers zitten sterk in de lift, vorig jaar mochten we midden juni 7.487 bezoekers noteren, nu 11.848. Er waren 350 klassieke rondleidingen, soms in combinatie met de tijdelijke tentoonstelling. Er waren 76 rondleidingen exclusief in de tentoonstelling 'OMG! Op stap met Romeinse goden'.  De interesse vanuit het onderwijsveld groeit ook verder. Het eerste semester waren er 6.423 scholieren en studenten, er werd naast de rondleidingen ook aan 345 educatieve projecten deelgenomen.

De werking van het Archeodepot, een door Vlaanderen erkend Onroerend Erfgoeddepot, werd verder geïntegreerd in de publiekswerking, dit met aangepaste rondleidingen en kleine wisseltentoonstellingen.

Bijzondere aandacht was er voor de Romeinse binnentuin en de wijngaard. Tal van nieuwe planten werden geïntegreerd met aandacht voor het versterken van de biodiversiteit. 

In Mola Molencentrum laten we een breed publiek kennismaken met het molenerfgoed en hebben we een kennis- en documentatiecentrum.

We investeren in het exemplarisch restaureren en ontsluiten van de provinciale molensites. Door dit preventief en duurzaam onderhoud vermijden we grote restauratiekosten en vervullen we een voorbeeldrol naar de sector en ander bedreigd (molen-)erfgoed. We investeren ook extra in de communicatie daarover ter plekke. 

De Zwalmmolensite bouwen we uit als onthaal- en belevingsplek, ook voor het landschapspark Vlaamse Ardennen. Onder meer door het restaureren en inrichten van de schuur. 

We bouwen het consulentschap verder uit door het exemplarisch beheren van molens, mee te zorgen voor bedreigd molenerfgoed en door het proactief inspelen op ruimtelijke ontwikkelingen die een impact kunnen hebben op de draaivaardigheid van molens en hun molenbiotoop. Het maalvaardig houden van de Oost-Vlaamse molens is overigens de beste garantie om deze erfgoedbakens in het landschap te behouden van verval. 

Mola behandelde in het eerste semester 35 adviesvragen van lokale besturen, eigenaars, beheerders en vrijwilligers. De molenaarscursus telt 40 inschrijvingen en omvatte al zes praktijkstages. Via lezingen, vormingen en activiteiten in het kader van Mola 50 werden meer dan 1.500 deelnemers bereikt. De toenemende vraag naar ondersteuning bevestigt de rol van Mola als expertisecentrum.

Mola en de molensites ontvingen ruim 5.000 bezoekers. In het kader van Mola 50 vonden al een twaalftal publieksactiviteiten plaats. De maandelijkse demodagen, de reizende expo en educatieve initiatieven zoals Erfgoedkruimel voor kleine molenaars versterkten de erfgoedbeleving voor diverse doelgroepen.

Mola versterkte zijn netwerkrol via samenwerkingen met lokale besturen, erfgoedpartners en de molensector. Concrete resultaten zijn de verdere samenwerking rond de Schietsjampettermolen, de overeenkomst voor het indraaien van de Pietendriesmolen, het project ‘Van abdij tot bord’, de lancering van een interprovinciale molenwerkgroep (binnen de schoot van de VVP) en de samenwerking met Variant voor het verzamelen van molenaarsverhalen in het kader van Mola50.

Mola bleef een laagdrempelig aanspreekpunt voor molenerfgoed in Oost-Vlaanderen. Daarbij werd sterker ingezet op digitale communicatie en partnercommunicatie, wat bijdraagt aan een grotere zichtbaarheid en bekendheid van de organisatie.

Mola zette via demonstraties, publieksactiviteiten en erfgoedverhalen de maatschappelijke waarde van molens in de kijker. De werking kon rekenen op de inzet van 30 actieve vrijwilligers. Sociale media, en in het bijzonder videomateriaal, blijken een effectief kanaal om een breder publiek te bereiken.

We deden dit allemaal met een klein (en wisselend) team en na een grondige opfrisbeurt van de gelijkvloerse verdieping van Mola Puyenbrug.

In erfgoedsite Scheepswerven Baasrode laten we een breed publiek kennismaken met het varend en scheepsbouwerfgoed en hebben we een kenniscentrum voor de varend erfgoedsector, gelegen in het Nationaal Park Scheldevallei en deel uitmakend van het Unesco Global Geopark Schelde Delta.  

Daarvoor bouwen we deze bijzondere erfgoedplek met onder meer authentiek bewaarde en aldus ontsloten atelierruimtes, gestaag verder uit met faciliteiten voor onthaal, backoffice, depot, atelier met actieve werffunctie samen met Monumentenwacht. We richten het schip de Lauranda in als publieksruimte en onderzoeken de mogelijkheden voor een fiets -en wandelpad in aansluiting op de Schelde en de omgeving. 

Op 26 maart 2026 heropenden de heringerichte historische werkplaatsen van de werf voor het grote publiek.

Met de partners binnen ivzw De vier werven werd op 21 maart 2026 een uitwisselingsdag voor vrijwilligers georganiseerd rond houtbewerking.

Om de werffunctie te kunnen opnemen, werd materiaal gekocht om een schip droog te zetten. Op 27 april werd het eerste schip, veerboot Bart, met een kraan uit het water gehaald en in de werfzone drooggezet. Het schip is daarmee klaar om hersteld te worden.

Samen met Mola werd een workshop voorbereid rond klinken en smeden, die doorging in het laatste weekend van juni en zo bijdroeg aan het doorgeven van dit ambacht aan nieuwe generaties.

Buiten de eigen erfgoedsites met personeel, besteden we ook actief aandacht aan erfgoed op andere provinciale plekken, omdat erfgoed daar potentieel meerwaarde kan beteken. In 2026-2031 zetten we in op piloottrajecten.

We werken onder meer verder aan het beleefbaar maken van de resten van de Bladelinsite in Middelburg (Maldegem) en dat in het kader van de gehele ontsluiting van het erfgoeddorp, dat dan weer past in de bredere context van het Landschapspark Zwinstreek en in het Geopark Schelde Delta. Van de vijf provinciale bunkers in Nazareth geven we er twee een erfgoedontsluiting, in samenwerking met dienst Klimaat, Milieu & Natuur.

Het valoriseren van het provinciaal kunstbezit op provinciale sites wordt versterkt.  

De realisatie van de tweede fase van de evocatie van de kasteelsite te Middelburg (Maldegem), bestaande uit zowel archeologisch onderzoek als bijhorende infrastructuurwerken (aanleg van de gracht, ophoging van de wal, plaatsing van een cortenstalen constructie en afwerking van het binnenplein) is in volle voorbereiding. Deze fase wordt gedeeltelijk uitgevoerd met middelen voorzien in het Interregproject Zwinquest (zie actie A000533).

De erfgoedontsluiting van twee bunkers op het grondgebied van Nazareth-De Pinte is in voorbereiding, er zijn consolidatiewerken uitgevoerd met als doel de bunkers te kunnen inspecteren. Deze bunkers maken deel uit van de bunkergordel Bruggenhoofd Gent.